{"status":"ok","message-type":"work","message-version":"1.0.0","message":{"indexed":{"date-parts":[[2026,6,1]],"date-time":"2026-06-01T21:50:24Z","timestamp":1780350624857,"version":"3.54.1"},"reference-count":23,"publisher":"Oxford University Press (OUP)","issue":"Supplement_1","license":[{"start":{"date-parts":[[2021,5,3]],"date-time":"2021-05-03T00:00:00Z","timestamp":1620000000000},"content-version":"vor","delay-in-days":0,"URL":"https:\/\/academic.oup.com\/journals\/pages\/open_access\/funder_policies\/chorus\/standard_publication_model"}],"content-domain":{"domain":[],"crossmark-restriction":false},"short-container-title":[],"published-print":{"date-parts":[[2021,6,25]]},"abstract":"<jats:title>Abstract<\/jats:title>\n               <jats:p>La traducci\u00f3n autom\u00e1tica es una herramienta que a\u00fan con sus limitaciones permite el acceso a ideas e informaci\u00f3n entre lenguas. Su adopci\u00f3n para las lenguas ind\u00edgenas de M\u00e9xico podr\u00eda revalorizarlas ante los hablantes que se enfrentan a la situaci\u00f3n de qu\u00e9 sistemas digitales no las usan en sus interfaces. En este trabajo presentamos resultados de los primeros traductores de cinco lenguas ind\u00edgenas: mexicanero, n\u00e1huatl, pur\u00e9pecha, wixarika y yorem nokki, con el espa\u00f1ol; pero m\u00e1s importante presentamos una reflexi\u00f3n sobre las lecciones aprendidas durante este esfuerzos y los retos para poder hacer sistemas de traducci\u00f3n autom\u00e1tica funcionales para las lenguas ind\u00edgenas de M\u00e9xico.<\/jats:p>","DOI":"10.1093\/llc\/fqz093","type":"journal-article","created":{"date-parts":[[2020,1,23]],"date-time":"2020-01-23T20:09:20Z","timestamp":1579810160000},"page":"i43-i48","source":"Crossref","is-referenced-by-count":3,"title":["Retos en construcci\u00f3n de traductores autom\u00e1ticos para lenguas ind\u00edgenas de M\u00e9xico"],"prefix":"10.1093","volume":"36","author":[{"given":"Manuel","family":"Mager","sequence":"first","affiliation":[{"name":"Institute for Natural Language Processing, University Stuttgart"}],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]},{"given":"Ivan","family":"Meza","sequence":"additional","affiliation":[{"name":"Instituto de Investigaciones en Matem\u00e1ticas Aplicadas y en Sistemas, Universidad Nacional Aut\u00f3noma de M\u00e9xico"}],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]}],"member":"286","published-online":{"date-parts":[[2021,5,3]]},"reference":[{"key":"2021070821435906700_fqz093-B3","first-page":"162","volume-title":"Pur\u00e9pecha de Jar\u00e1cuaro","author":"Chamoreau","year":"2003"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B4","first-page":"30","author":"Ch\u00e1vez","year":"2018"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B5","first-page":"1724","author":"Cho","year":"2014"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B6","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"67","DOI":"10.1017\/CBO9781107279063.007","volume-title":"Endangered Languages and New Technologies","author":"Coler","year":"2014"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B7","article-title":"BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding","author":"Devlin","year":"2018","journal-title":"arXiv preprint arXiv:1810.04805"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B8","year":"2014"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B9","volume-title":"Mayo de Los Capomos, Sinaloa (Mayo of Los Capomos, Sinaloa)","author":"Freeze","year":"1989"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B10","author":"Galarreta","year":"2017"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B11","volume-title":"Huichol de San Andr\u00e9s Cohamiata, Jalisco","author":"G\u00f3mez","year":"1999"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B12","first-page":"192","author":"Kankainen","year":"2019"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B13","first-page":"47","author":"Kann","year":"2018"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B14","author":"Klein","year":"2017"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B16","author":"Koehn","year":"2007"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B17","first-page":"79","article-title":"Europarl: A Parallel Corpus for Statistical Machine Translation","volume":"5","author":"Koehn","year":"2005","journal-title":"MT summit"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B18","volume-title":"N\u00e1huatl de Acaxochitl\u00e1n (Hidalgo). Archivos de Lenguas Ind\u00edgenas de M\u00e9xico","author":"Lastra de Su\u00e1rez","year":"1980"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B21","first-page":"55","author":"Mager","year":"2018"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B22","first-page":"73","author":"Mager","year":"2018"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B24","first-page":"65","author":"Micher","year":"2018"},{"issue":"1","key":"2021070821435906700_fqz093-B25","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"19","DOI":"10.1162\/089120103321337421","article-title":"A Systematic Comparison of Various Statistical Alignment Models","volume":"29","author":"Och","year":"2003","journal-title":"Computational linguistics"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B26","author":"Papineni","year":"2002"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B27","first-page":"2227","author":"Peters","year":"2018"},{"key":"2021070821435906700_fqz093-B28","author":"P\u00e9rez","year":"2017"},{"issue":"1","key":"2021070821435906700_fqz093-B30","first-page":"57","article-title":"Incubaci\u00f3n de Sistema de Traducci\u00f3n Autom\u00e1tica Espa\u00f1ol a Quechua, Basado en la Plataforma Libre y C\u00f3digo Abierto Apertium","volume":"2","author":"Uchamaco","year":"2013","journal-title":"Ceprosimad"}],"container-title":["Digital Scholarship in the Humanities"],"original-title":[],"language":"en","link":[{"URL":"http:\/\/academic.oup.com\/dsh\/article-pdf\/36\/Supplement_1\/i43\/38828525\/fqz093.pdf","content-type":"application\/pdf","content-version":"vor","intended-application":"syndication"},{"URL":"http:\/\/academic.oup.com\/dsh\/article-pdf\/36\/Supplement_1\/i43\/38828525\/fqz093.pdf","content-type":"unspecified","content-version":"vor","intended-application":"similarity-checking"}],"deposited":{"date-parts":[[2021,7,9]],"date-time":"2021-07-09T05:36:19Z","timestamp":1625808979000},"score":1,"resource":{"primary":{"URL":"https:\/\/academic.oup.com\/dsh\/article\/36\/Supplement_1\/i43\/6262069"}},"subtitle":[],"short-title":[],"issued":{"date-parts":[[2021,5,3]]},"references-count":23,"journal-issue":{"issue":"Supplement_1","published-online":{"date-parts":[[2021,5,3]]},"published-print":{"date-parts":[[2021,6,25]]}},"URL":"https:\/\/doi.org\/10.1093\/llc\/fqz093","relation":{},"ISSN":["2055-7671","2055-768X"],"issn-type":[{"value":"2055-7671","type":"print"},{"value":"2055-768X","type":"electronic"}],"subject":[],"published-other":{"date-parts":[[2021,6,1]]},"published":{"date-parts":[[2021,5,3]]}}}