{"status":"ok","message-type":"work","message-version":"1.0.0","message":{"indexed":{"date-parts":[[2026,6,19]],"date-time":"2026-06-19T15:41:04Z","timestamp":1781883664472,"version":"3.54.5"},"reference-count":0,"publisher":"Komitet Redakcyjno - Wydawniczy Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego","issue":"5","license":[{"start":{"date-parts":[[2025,10,31]],"date-time":"2025-10-31T00:00:00Z","timestamp":1761868800000},"content-version":"vor","delay-in-days":0,"URL":"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"},{"start":{"date-parts":[[2025,10,31]],"date-time":"2025-10-31T00:00:00Z","timestamp":1761868800000},"content-version":"am","delay-in-days":0,"URL":"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"},{"start":{"date-parts":[[2025,10,31]],"date-time":"2025-10-31T00:00:00Z","timestamp":1761868800000},"content-version":"tdm","delay-in-days":0,"URL":"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"}],"content-domain":{"domain":[],"crossmark-restriction":false},"short-container-title":["Psychiatr Pol"],"published-print":{"date-parts":[[2025,10,31]]},"abstract":"<jats:p>W bie\u017c\u0105cym roku przypada sze\u015b\u0107dziesi\u0105ta rocznica publikacji, w kt\u00f3rych po raz pierwszy zaproponowano hipotez\u0119 neuroprzeka\u017anikow\u0105 patogenezy i leczenia chor\u00f3b afektywnych. Koncepcja ta, zak\u0142adaj\u0105ca dominuj\u0105c\u0105 funkcj\u0119 katecholamin (noradrenaliny i dopaminy), poszerzona p\u00f3\u017aniej o znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 serotoniny, stanowi prawdopodobnie najwa\u017cniejsz\u0105 teori\u0119 dotycz\u0105c\u0105 biologicznej patogenezy i psychofarmakologii chor\u00f3b afektywnych. W pocz\u0105tkowej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u zostanie zaprezentowana historia odkrycia powy\u017cszych substancji neuro-przeka\u017anikowych i ich roli w o\u015brodkowym uk\u0142adzie nerwowym (OUN).  \nHipoteza katecholaminowa chor\u00f3b afektywnych zosta\u0142a przedstawiona w 1965 roku przez badaczy ameryka\u0144skich: Josepha Schildkrauta oraz Williama Bunneya i Johna Davisa. Pocz\u0105tkowo dotyczy\u0142a niedoboru noradrenaliny w depresji i nadmiaru w manii, p\u00f3\u017aniej zosta\u0142a uzupe\u0142niona o podobn\u0105 rol\u0119 dopaminy. Hipoteza serotoninowa depresji zosta\u0142a zaprezentowana w 1969 roku przez Brytyjczyka Aleca Coppena oraz badaczy radzieckich Izas\u0142awa \u0141apina i Grigorija Oksenkruga. \nKoncepcje neuroprzeka\u017anikowe, w szczeg\u00f3lno\u015bci teoria serotoninowa, przyczyni\u0142y si\u0119 do wynalezienia i wprowadzenia nowych lek\u00f3w przeciwdepresyjnych. \u015arodki dzia\u0142aj\u0105ce jako selektywne inhibitory transportera serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors \u2013 SSRI) stanowi\u0105 grup\u0119 najcz\u0119\u015bciej obecnie stosowanych lek\u00f3w przeciwdepresyjnych. Wprowadzenie w USA fluoksetyny pod nazw\u0105 Prozac sta\u0142o si\u0119 na prze\u0142omie lat 1980\/1990 wydarzeniem kulturowym. W XXI wieku serotonina zrobi\u0142a karier\u0119 jako hormon \u201eszcz\u0119\u015bcia\u201d i zaistnia\u0142a w dzie\u0142ach literackich. \nR\u00f3wnie\u017c obecnie, interpretacja mechanizmu dzia\u0142ania wi\u0119kszo\u015bci lek\u00f3w przeciw-depresyjnych dotyczy ich pobudzaj\u0105cego wp\u0142ywu na przeka\u017anictwo noradrenergiczne, dopaminergiczne i serotoninowe w OUN. Terapeutyczny efekt lek\u00f3w w stanie maniakalnym zwi\u0105zany jest natomiast z hamowaniem przeka\u017anictwa dopaminergicznego. W\u015br\u00f3d innych neuroprzeka\u017anik\u00f3w mo\u017cna wspomnie\u0107 o acetylocholinie, jako elementu cholinergiczno-adrenergicznej hipotezy chor\u00f3b afektywnych. Natomiast wprowadzenie ketaminy wskaza\u0142o na znaczenie w patogenezie depresji neuroprzeka\u017anictwa glutaminergicznego.<\/jats:p>","DOI":"10.12740\/pp\/205845","type":"journal-article","created":{"date-parts":[[2025,11,25]],"date-time":"2025-11-25T17:52:31Z","timestamp":1764093151000},"page":"707-720","source":"Crossref","is-referenced-by-count":1,"title":["Sixty years of neurotransmitter concepts of mood disorders"],"prefix":"10.12740","volume":"59","author":[{"ORCID":"https:\/\/orcid.org\/0000-0003-0577-0381","authenticated-orcid":false,"given":"Janusz","family":"Rybakowski","sequence":"first","affiliation":[],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]}],"member":"5036","published-online":{"date-parts":[[2025,10,31]]},"container-title":["Psychiatria Polska"],"original-title":["Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat neuroprzeka\u017anikowych koncepcji chor\u00f3b afektywnych"],"link":[{"URL":"https:\/\/www.psychiatriapolska.pl\/pdf-205845-132524","content-type":"application\/pdf","content-version":"vor","intended-application":"text-mining"},{"URL":"https:\/\/www.psychiatriapolska.pl\/pdf-205845-132524","content-type":"unspecified","content-version":"vor","intended-application":"similarity-checking"}],"deposited":{"date-parts":[[2025,11,25]],"date-time":"2025-11-25T17:52:32Z","timestamp":1764093152000},"score":1,"resource":{"primary":{"URL":"https:\/\/www.psychiatriapolska.pl\/Sixty-years-of-neurotransmitter-concepts-of-mood-disorders,205845,0,2.html"}},"subtitle":[],"short-title":[],"issued":{"date-parts":[[2025,10,31]]},"references-count":0,"journal-issue":{"issue":"5","published-print":{"date-parts":[[2025]]}},"alternative-id":["205845"],"URL":"https:\/\/doi.org\/10.12740\/pp\/205845","relation":{},"ISSN":["0033-2674","2391-5854"],"issn-type":[{"value":"0033-2674","type":"print"},{"value":"2391-5854","type":"electronic"}],"subject":[],"published":{"date-parts":[[2025,10,31]]}}}