{"status":"ok","message-type":"work","message-version":"1.0.0","message":{"indexed":{"date-parts":[[2026,4,1]],"date-time":"2026-04-01T03:32:44Z","timestamp":1775014364098,"version":"3.50.1"},"reference-count":49,"publisher":"FapUNIFESP (SciELO)","issue":"73","license":[{"start":{"date-parts":[[2021,4,1]],"date-time":"2021-04-01T00:00:00Z","timestamp":1617235200000},"content-version":"vor","delay-in-days":0,"URL":"http:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"},{"start":{"date-parts":[[2021,4,1]],"date-time":"2021-04-01T00:00:00Z","timestamp":1617235200000},"content-version":"am","delay-in-days":0,"URL":"http:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"},{"start":{"date-parts":[[2021,4,1]],"date-time":"2021-04-01T00:00:00Z","timestamp":1617235200000},"content-version":"tdm","delay-in-days":0,"URL":"http:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0\/"}],"content-domain":{"domain":[],"crossmark-restriction":false},"short-container-title":["Varia hist."],"abstract":"<jats:p>Resumo Durante a primeira metade do s\u00e9culo XX, diversos autores interessaram-se pela figura do bispo que, em 1551, o rei de Portugal indicou para governar a diocese do Salvador da Bahia. Este estudo apresenta uma releitura e reinterpreta\u00e7\u00e3o de documenta\u00e7\u00e3o j\u00e1 conhecida que, agregada a um reduzido conjunto de novos dados factuais, permite reequacionar e esbo\u00e7ar o perfil do pensamento e atua\u00e7\u00e3o de D. Pedro Fernandes, o primeiro bispo da Am\u00e9rica Portuguesa. Suportado em an\u00e1lises vinculadas aos prop\u00f3sitos e m\u00e9todos da hist\u00f3ria conectada e do global turn, aqui se argumenta que a sua passagem por Paris, Lisboa, Goa, Cabo Verde e Bahia, entre outros locais, lhe deram a conhecer o mundo sem alterar substancialmente as suas perspetivas e prop\u00f3sitos consoante os espa\u00e7os por onde transitou. Tendo sido um agente da proje\u00e7\u00e3o do catolicismo na \u00c1sia, \u00c1frica e Am\u00e9rica, articulando e estabelecendo conex\u00f5es entre diversos lugares do planeta, focou-se mais nos portugueses do que nos indianos e amer\u00edndios, contribuindo para construir, sobretudo no Brasil, uma igreja diocesana baseada na org\u00e2nica e din\u00e2micas das dioceses de Portugal.<\/jats:p>","DOI":"10.1590\/0104-87752021000100002","type":"journal-article","created":{"date-parts":[[2021,2,26]],"date-time":"2021-02-26T19:57:17Z","timestamp":1614369437000},"page":"17-52","source":"Crossref","is-referenced-by-count":7,"title":["\"Trabalho mais para que n\u00e3o se pervertam os brancos do que para a convers\u00e3o dos negros\": Pedro Fernandes, bispo de Salvador da Bahia (1551-1556), entre Paris, Lisboa, Goa, Cabo Verde e o Brasil"],"prefix":"10.1590","volume":"37","author":[{"ORCID":"https:\/\/orcid.org\/0000-0001-5312-1138","authenticated-orcid":false,"given":"Jos\u00e9 Pedro","family":"PAIVA","sequence":"first","affiliation":[{"name":"Universidade de Coimbra, Portugal"}]}],"member":"530","published-online":{"date-parts":[[2021,4]]},"reference":[{"issue":"4","key":"ref1","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"573","DOI":"10.1353\/jwh.2010.a413984","article-title":"A Chinese Farmer, Two African Boys, and a Worldlord: Toward a Global Microhistory","volume":"21","author":"ANDRADE Tonio","year":"2010","journal-title":"Journal of World History"},{"key":"ref2","series-title":"Portuguese Oceanic Expansion, 1400-1800","first-page":"197","volume-title":"Political configurations and local powers","author":"BETHENCOURT Francisco","year":"2007"},{"key":"ref3","series-title":"A Igreja e a expans\u00e3o ib\u00e9rica","author":"BOXER Charles R.","year":"1990"},{"key":"ref4","series-title":"A Inconst\u00e2ncia da alma selvagem","author":"CASTRO Eduardo Viveiros de","year":"2014"},{"issue":"2","key":"ref5","first-page":"58","article-title":"Doutor Pedro Fernandes Sardinha: primeiro de\u00e3o da s\u00e9 de Goa","volume":"XV","author":"CAT\u00c3O F. X. Gomes","year":"1956","journal-title":"Boletim Eclesi\u00e1stico da Arquidiocese de Goa"},{"key":"ref6","series-title":"COLEC\u00c7\u00c3O de S\u00e3o Louren\u00e7o (pref\u00e1cio e notas de Elaine Sanceau). 3 v"},{"key":"ref7","series-title":"CORPO DIPLOM\u00c1TICO Portuguez contendo os actos e rela\u00e7\u00f5es pol\u00edticas e diplom\u00e1ticas de Portugal com as diversas potencias do mundo desde o s\u00e9culo XVI at\u00e9 aos nossos dias. 15 v"},{"issue":"15","key":"ref8","first-page":"51","article-title":"A S\u00e9 Primacial do Brasil: uma perspetiva hist\u00f3rico-arqueol\u00f3gica","volume":"1","author":"COSTA Carlos Alberto Santos","year":"2011","journal-title":"Revista de Hist\u00f3ria da Arte e Arqueologia"},{"key":"ref9","series-title":"A Constru\u00e7\u00e3o do Brasil: Amer\u00edndios, Portugueses e Africanos do in\u00edcio do povoamento a finais de Quinhentos","author":"COUTO Jorge","year":"1997"},{"key":"ref10","series-title":"A Pol\u00edtica cultural da \u00e9poca de D. Jo\u00e3o III","author":"DIAS Jos\u00e9 Sebasti\u00e3o da Silva","year":"1969"},{"key":"ref11","series-title":"DOCUMENTOS Hist\u00f3ricos. Provedoria da Fazenda Real de Santos. 111 v"},{"key":"ref12","series-title":"O Velho e o Novo Mundo 1492-1650","author":"ELLIOT John","year":"1984"},{"key":"ref13","series-title":"De Cunh\u00e3 a mameluca. A mulher tupinamb\u00e1 e o nascimento do Brasil","author":"FERNANDES Jo\u00e3o Azevedo","year":"2016"},{"key":"ref14","series-title":"Letters of John III King of Portugal, 1521-1557","author":"FORD John","year":"1931"},{"issue":"14","key":"ref15","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"1","DOI":"10.1093\/pastj\/gtz046","article-title":"Introduction: seeing the world like a Microhistorian","volume":"242","author":"GHOBRIAL John-Paul","year":"2019","journal-title":"Past & Present"},{"key":"ref16","series-title":"Estutura da Antiga Sociedade Portuguesa","author":"GODINHO Vitorino Magalh\u00e3es","year":"1977"},{"key":"ref17","series-title":"Tractatus Aluari Gometii lusitani doctoris theologi sacellani et concionatoris serenissimi Portugallie regisde conjugio regis Anglie cum relicta fratris sui nunq[ue] vsq[ue] ante hac impressus et ab autore optime limatus et castigatus","author":"GOMES \u00c1lvaro","year":"1551"},{"key":"ref18","series-title":"La Pens\u00e9e m\u00e9tisse","author":"GRUZINSKI Serge","year":"1999"},{"key":"ref19","series-title":"L\u2019Aigle et le dragon. D\u00e9mesure Europ\u00e9enne et Mondialisation au XVIe si\u00e8cle","author":"GRUZINSKI Serge","year":"2012"},{"key":"ref20","series-title":"Christianity and Cultures. Japan and China in Comparison, 1543-1644","first-page":"45","volume-title":"From Dainichi to Deus. The Early Christian Missionaries Discovery and Understanding of Buddhism","author":"HISASHI Kishino","year":"2009"},{"key":"ref21","series-title":"O Segundo cerco de Diu (1546). Estudo de Hist\u00f3ria Pol\u00edtica e Militar","author":"JESUS Roger Lee Pessoa de","year":"2012"},{"key":"ref22","series-title":"Monumenta Brasilae","volume":"5","author":"LEITE Serafim"},{"issue":"30","key":"ref23","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"41","DOI":"10.1590\/S1413-77042011000100003","article-title":"Escravos Amer\u00edndios e Negros Africanos. Uma Hit\u00f3ria Conectada. Modelos de Discrimina\u00e7\u00e3o no Imp\u00e9rio Portugu\u00eas (ca. 1450-1650)","volume":"15","author":"MARCOCCI Giuseppe","year":"2011","journal-title":"Tempo"},{"key":"ref24","series-title":"A Consci\u00eancia de um imp\u00e9rio. Portugal e o seu mundo, s\u00e9cs. XV a XVII","author":"MARCOCCI Giuseppe","year":"2012"},{"key":"ref25","series-title":"Micro-Spatial Histories of Global Labour","first-page":"69","volume-title":"Catholic Missions and Native Subaltern Workers: Connected Micro-Histories of Labour from India and Brazil, ca. 1545-1560","author":"MARCOCCI Giuseppe","year":"2018"},{"key":"ref26","series-title":"Les Portugais \u00e0 l\u2019Universit\u00e9 de Paris entre 1500 et 1550","author":"MATOS Lu\u00eds de.","year":"1950"},{"key":"ref27","series-title":"MEM\u00d3RIAS hist\u00f3ricas e pol\u00edticas da Provincia da Bahia do coronel Ignacio Accioli de Cerqueira e Silva, mandadas reeditar e anotar pelo Governo deste Estado, v. V","year":"1937"},{"key":"ref28","series-title":"Conversions and citizenry. Goa under Portugal 1510-1610","author":"MENDON\u00c7A D\u00e9lio","year":"2002"},{"key":"ref29","series-title":"Go-betweens and the colonization of Brazil. 1500-1600","author":"METCALF Alida C.","year":"2005"},{"key":"ref30","series-title":"Native Brazil. Beyond the Convert and the Cannibal, 1500-1900","first-page":"29","volume-title":"The Society of Jesus and the first Aldeias of Brazil","author":"METCALF Alida C.","year":"2014"},{"key":"ref31","series-title":"Negros da Terra. \u00cdndios e bandeirantes nas origens de S\u00e3o Paulo","author":"MONTEIRO John M.","year":"1994"},{"key":"ref32","series-title":"Cartas do Brasil e mais escritos do P. Manuel da N\u00f3brega","author":"N\u00d3BREGA Manuel da","year":"1955"},{"key":"ref33","series-title":"Hist\u00f3ria Global de Portugal","first-page":"353","volume-title":"1514. Uma religi\u00e3o para o mundo. Padroado r\u00e9gio e uma diocese pluricontinental","author":"PAIVA Jos\u00e9 Pedro","year":"2020"},{"key":"ref34","series-title":"Martim Afonso de Sousa e a sua linhagem. Traject\u00f3rias de uma elite no imp\u00e9rio de D. Jo\u00e3o III e D","author":"PEL\u00daCIA Alexandra","year":"2009"},{"key":"ref35","first-page":"285","article-title":"Naufr\u00e1gio e morte de D. Pero Fernandes Sardinha, primeiro bispo do Brasil: Sua revis\u00e3o hist\u00f3rica","volume":"387","author":"PEREIRA Moacyr Soares","year":"1995","journal-title":"Revista do Instituto Hist\u00f3rico e Geogr\u00e1fico Brasileiro"},{"key":"ref36","series-title":"Religi\u00e3o como tradu\u00e7\u00e3o. Mission\u00e1rios, Tupi e \"Tapuia\" no Brasil colonial","author":"POMPA Maria Cristina","year":"2001"},{"key":"ref37","series-title":"O Tempo de Vasco da Gama","first-page":"113","volume-title":"Literatura, intelectuais e humanismo c\u00edvico","author":"REBELO Lu\u00eds de Sousa","year":"1998"},{"key":"ref38","series-title":"Documenta\u00e7\u00e3o para a Hist\u00f3ria das Miss\u00f5es do Padroado Portugu\u00eas do Oriente. \u00cdndia. 12 v","author":"REGO Ant\u00f3nio da Silva"},{"key":"ref39","series-title":"A Igreja no Brasil. Origem e desenvolvimento (s\u00e9culo XVI)","author":"RUBERT Arlindo","year":"1981"},{"key":"ref40","series-title":"Indices dos livros proibidos em Portugal no s\u00e9culo XVI","author":"S\u00c1 Artur Moreira de","year":"1983"},{"key":"ref41","series-title":"Justi\u00e7as, Governo e Bem Comum na Administra\u00e7\u00e3o dos Imp\u00e9rios Ib\u00e9ricos de Antigo Regime (s\u00e9culos XV-XVIII)","first-page":"359","volume-title":"Sobre o governo eclesi\u00e1stico na Am\u00e9rica Portuguesa. S\u00e9culos XVI e XVII","author":"SOUZA Evergton Sales","year":"2017"},{"key":"ref42","series-title":"OXFORD Research Encyclopedia, Latin American History","first-page":"1","volume-title":"Ecclesiastical geography of Colonial Brazil","author":"SOUZA Evergton Sales","year":"2020"},{"key":"ref43","series-title":"O Diabo e a Terra de Santa Cruz: feiti\u00e7aria e religiosidade no Brasil colonial","author":"SOUZA Laura de Mello e.","year":"1986"},{"issue":"3","key":"ref44","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"735","DOI":"10.1017\/S0026749X00017133","article-title":"Connected histories: Notes toward a reconfiguration of Early Modern Eurasia","volume":"31","author":"SUBRAHMANYAM Sanjay","year":"1997","journal-title":"Modern Asian Studies"},{"key":"ref45","series-title":"Princ\u00edpios da Igreja no Brasil","author":"VAT Odulf Van Der","year":"1952"},{"key":"ref46","series-title":"Documenta Indica. 18 v","first-page":"1948","author":"WICKI Joseph"},{"key":"ref47","series-title":"Les Lettres papales concernant l\u00b4expansion portuguaise au XVI e si\u00e8cle","author":"WITTE Charles Martial de","year":"1986"},{"key":"ref48","series-title":"A Inven\u00e7\u00e3o de Goa","author":"XAVIER \u00c2ngela Barreto","year":"2008"},{"key":"ref49","series-title":"Conc\u00edlio de Trento em Portugal e nas suas conquistas. Olhares novos","first-page":"133","volume-title":"Gaspar de Le\u00e3o e a rece\u00e7\u00e3o do Conc\u00edlio de Trento no Estado da \u00cdndia","author":"XAVIER \u00c2ngela Barreto","year":"2014"}],"container-title":["Varia Historia"],"original-title":[],"link":[{"URL":"http:\/\/www.scielo.br\/pdf\/vh\/v37n73\/0104-8775-vh-37-73-0017.pdf","content-type":"unspecified","content-version":"vor","intended-application":"similarity-checking"}],"deposited":{"date-parts":[[2023,10,22]],"date-time":"2023-10-22T03:27:23Z","timestamp":1697945243000},"score":1,"resource":{"primary":{"URL":"http:\/\/www.scielo.br\/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0104-87752021000100017&tlng=pt"}},"subtitle":[],"short-title":[],"issued":{"date-parts":[[2021,4]]},"references-count":49,"journal-issue":{"issue":"73","published-online":{"date-parts":[[2021,4]]}},"alternative-id":["S0104-87752021000100017"],"URL":"https:\/\/doi.org\/10.1590\/0104-87752021000100002","relation":{},"ISSN":["1982-4343","0104-8775"],"issn-type":[{"value":"1982-4343","type":"electronic"},{"value":"0104-8775","type":"print"}],"subject":[],"published":{"date-parts":[[2021,4]]}}}