{"status":"ok","message-type":"work","message-version":"1.0.0","message":{"indexed":{"date-parts":[[2025,10,30]],"date-time":"2025-10-30T11:27:51Z","timestamp":1761823671211},"reference-count":76,"publisher":"FapUNIFESP (SciELO)","issue":"2","content-domain":{"domain":[],"crossmark-restriction":false},"short-container-title":["Hist. cienc. saude-Manguinhos"],"published-print":{"date-parts":[[2014,6]]},"abstract":"<jats:p>Em per\u00edodos de crise sanit\u00e1ria grave como os de 1854-1856, 1899 e 1918, especialmente no Porto, onde c\u00f3lera-morbo, peste bub\u00f3nica, tifo exantem\u00e1tico, gripe pneum\u00f3nica e var\u00edola mataram percentagens elevadas da popula\u00e7\u00e3o, as imagens das epidemias na imprensa permitem-nos identificar os conhecimentos cient\u00edficos num pa\u00eds considerado perif\u00e9rico, mas que dispunha de estudos e pessoal especializado no n\u00edvel dos mais avan\u00e7ados da \u00e9poca. Uma base de dados de 6.700 not\u00edcias, artigos e an\u00fancios revela-nos o conhecimento m\u00e9dico e farmac\u00eautico da segunda metade do s\u00e9culo XIX e in\u00edcio do XX, o modo como era transmitido e divulgado ao p\u00fablico e as solu\u00e7\u00f5es apresentadas pelas autoridades sanit\u00e1rias. Um fator foi sempre salientado nas not\u00edcias e an\u00fancios: a higiene.<\/jats:p>","DOI":"10.1590\/s0104-59702014000200012","type":"journal-article","created":{"date-parts":[[2014,7,14]],"date-time":"2014-07-14T12:41:35Z","timestamp":1405341695000},"page":"687-708","source":"Crossref","is-referenced-by-count":10,"title":["As epidemias nas not\u00edcias em Portugal: c\u00f3lera, peste, tifo, gripe e var\u00edola, 1854-1918"],"prefix":"10.1590","volume":"21","author":[{"given":"Maria Ant\u00f3nia Pires de","family":"Almeida","sequence":"first","affiliation":[{"name":"Instituto Universit\u00e1rio de Lisboa"}]}],"member":"530","reference":[{"key":"ref1","first-page":"562","article-title":"H. Anticontagionism between 1821 and 1867.","volume":"22","author":"ACKERKNECHT Erwin","year":"1948","journal-title":"Bulletin of the History of Medicine"},{"key":"ref2","series-title":"A tuberculose: doen\u00e7a do passado, do presente e do futuro","author":"ALMEIDA Ant\u00f3nio Ramalho de","year":"1995"},{"issue":"4","key":"ref3","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"1057","DOI":"10.1590\/S0104-59702011000400006","article-title":"A epidemia de c\u00f3lera de 1853-1856 na imprensa portuguesa","volume":"18","author":"ALMEIDA Maria Ant\u00f3nia Pires de","year":"2011","journal-title":"Hist\u00f3ria, Ci\u00eancias, Sa\u00fade ? Manguinhos"},{"key":"ref4","series-title":"Biografias de cientistas e engenheiros portugueses","volume-title":"Ant\u00f3nio de Almeida Garrett","author":"ALMEIDA Maria Ant\u00f3nia Pires de","year":"2013"},{"key":"ref5","series-title":"Biografias de cientistas e engenheiros portugueses. Centro Interuniversit\u00e1rio de Hist\u00f3ria das Ci\u00eancias e da Tecnologia.","volume-title":"Lu\u00eds da C\u00e2mara Pestana","author":"ALMEIDA Maria Ant\u00f3nia Pires de","year":"2013"},{"key":"ref6","series-title":"Biografias de cientistas e engenheiros portugueses","volume-title":"Ricardo Jorge","author":"ALMEIDA Maria Ant\u00f3nia Pires de","year":"2013"},{"key":"ref7","series-title":"A circula\u00e7\u00e3o do conhecimento: medicina, redes e imp\u00e9rios","author":"BASTOS Cristiana","year":"2013"},{"issue":"2","key":"ref8","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"221","DOI":"10.1177\/097172180901400202","article-title":"The evolution of public understanding of science ? discourse and comparative evidence","volume":"14","author":"BAUER Martin W","year":"2009","journal-title":"Science, technology and society"},{"key":"ref9","series-title":"Journalism, science and society: science communication between news and public relation","author":"BAUER Martin W.","year":"2007"},{"key":"ref10","series-title":"As gazetas e os livros: A Gazeta de Lisboa e a vulgariza\u00e7\u00e3o do impresso (1715-1760).","author":"BELO Andr\u00e9","year":"2001"},{"issue":"100","key":"ref11","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"359","DOI":"10.1086\/599547","article-title":"A historical perspective on science and its ?others?","author":"BENSAUDE-VINCENT Bernadette","year":"2009","journal-title":"Isis"},{"key":"ref12","first-page":"865","article-title":"La peste bubonique: etude de l?epid\u00e9mie d?Oporto en 1899","author":"CALMETTE Albert","year":"1899","journal-title":"Annales de l?Institut Pasteur"},{"key":"ref13","series-title":"Hist\u00f3ria da vida privada em Portugal","first-page":"22","volume-title":"Modos de habitar","volume":"3","author":"CASC\u00c3O Rui","year":"2011"},{"key":"ref14","series-title":"Hist\u00f3ria da vida privada em Portugal","first-page":"222","volume-title":"Em casa: o quotidiano familiar","volume":"3","author":"CASC\u00c3O Rui","year":"2011"},{"key":"ref15","series-title":"Hist\u00f3ria de Portugal","first-page":"425","volume-title":"Demografia e sociedade","volume":"5","author":"CASC\u00c3O Rui","year":"1993"},{"key":"ref16","series-title":"Portugal sanit\u00e1rio (subs\u00eddios para o seu estudo)","author":"CORREIA Fernando da Silva","year":"1938"},{"issue":"100","key":"ref17","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"319","DOI":"10.1086\/599550","article-title":"Varieties of popular science and the transformations of public knowledge: some historical reflections","author":"DAUM Andreas W","year":"2009","journal-title":"Isis"},{"key":"ref18","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref19","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref20","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref21","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref22","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref23","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref24","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref25","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref26","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref27","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref28","year":"1918","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref29","year":"1900","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref30","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref31","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref32","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref33","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref34","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref35","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref36","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref37","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref38","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref39","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref40","year":"1899","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref41","year":"1865","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref42","year":"1865","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref43","year":"1865","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref44","year":"1865","journal-title":"Di\u00e1rio de Not\u00edcias"},{"key":"ref45","series-title":"La peste bub\u00f3nica: memoria sobre la epidemia ocurrida en Porto en 1899","author":"FERR\u00c1N Y CLUA Jaime","year":"1907"},{"issue":"2","key":"ref46","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"331","DOI":"10.1590\/S0104-59701999000300006","article-title":"Os peri\u00f3dicos m\u00e9dicos e a inven\u00e7\u00e3o de uma agenda sanit\u00e1ria para o Brasil (1827-43)","volume":"6","author":"FERREIRA Luiz Ot\u00e1vio","year":"1999","journal-title":"Hist\u00f3ria. Ci\u00eancias. Sa\u00fade ? Manguinhos"},{"issue":"9","key":"ref47","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"229","DOI":"10.14195\/1645-2259_9_9","article-title":"Portugal e as confer\u00eancias sanit\u00e1rias internacionais: em torno das epidemias oitocentistas de c\u00f3lera-morbo","author":"GARNEL Rita","year":"2009","journal-title":"Revista de Hist\u00f3ria da Sociedade e da Cultura"},{"key":"ref48","series-title":"Aper\u00e7u historique sur les \u00e9pid\u00e9mies de chol\u00e9ra-morbus et de fi\u00e8vre jaune en Portugal, dans les ann\u00e9es de 1833-1865","author":"GOMES Bernardino Ant\u00f3nio","year":"1866"},{"issue":"4","key":"ref49","article-title":"La leishmaniose au Portugal","author":"JORGE Ricardo","year":"1935","journal-title":"Cl\u00ednica, Higiene e Hidrologia"},{"key":"ref50","series-title":"Le typhus exanth\u00e9matique \u00e0 Porto, 1917-1919: communication faite au Comit\u00e9 International d?Hygi\u00e9ne Publique dans sa session d?Octobre 1919","author":"JORGE Ricardo","year":"1920"},{"key":"ref51","series-title":"La grippe: rapport pr\u00e9liminaire pr\u00e9sent\u00e9 \u00e0 la commission sanitaire des pays alli\u00e9s dans sa session de mars 1919","author":"JORGE Ricardo","year":"1919"},{"key":"ref52","series-title":"Demographia e higiene da cidade do Porto: clima-popula\u00e7\u00e3o-mortalidade","author":"JORGE Ricardo","year":"1899"},{"key":"ref53","series-title":"La peste bub\u00f3nica en Oporto (Portugal) 1899-1900: hecho epidemiogr\u00e1ficos e investigaciones cl\u00ednicas recogidos personalmente y anotados por el Doctor F. Montaldo... que asisti\u00f3 en la epidemia, durante tres meses, como Delegado M\u00e9dico del Gobierno de Espa\u00f1a: memoria oficial","author":"MONTALDO Y PER\u00d3 Federico","year":"1900"},{"key":"ref54","year":"1855","journal-title":"O Com\u00e9rcio"},{"key":"ref55","year":"1855","journal-title":"O Com\u00e9rcio"},{"key":"ref56","year":"1854","journal-title":"O Com\u00e9rcio"},{"key":"ref57","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref58","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref59","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref60","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref61","first-page":"31","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref62","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref63","first-page":"1","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref64","year":"1918","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref65","year":"1899","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref66","first-page":"1","year":"1899","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref67","year":"1899","journal-title":"O Com\u00e9rcio do Porto"},{"key":"ref68","series-title":"Cholera, fever and English medicine, 1825-1865","author":"PELLING Margaret","year":"1978"},{"key":"ref69","series-title":"Hist\u00f3ria de Portugal","first-page":"653","volume-title":"Ci\u00eancias","volume":"5","author":"PEREIRA Ana Leonor","year":"1993"},{"key":"ref70","series-title":"The cholera years: the United States in 1832, 1849 and 1866","author":"ROSENBERG Charles E","year":"1987"},{"key":"ref71","series-title":"Naples in the time of cholera, 1884-1911","author":"SNOWDEN Frank Martin","year":"1995"},{"key":"ref72","series-title":"A pandemia esquecida: olhares comparados sobre a pneum\u00f3nica, 1918-1919","author":"SOBRAL Jos\u00e9 Manuel","year":"2009"},{"key":"ref73","series-title":"A pandemia esquecida: olhares comparados sobre a pneum\u00f3nica, 1918-1919","first-page":"279","volume-title":"A epidemia antes da pandemia: o tifo exantem\u00e1tico no Porto (1917-1919)","author":"SOUSA Paulo Silveira","year":"2009"},{"issue":"100","key":"ref74","doi-asserted-by":"crossref","first-page":"310","DOI":"10.1086\/599551","article-title":"Introduction","author":"TOPHAM Jonathan R","year":"2009","journal-title":"Isis"},{"key":"ref75","series-title":"Hist\u00f3ria da vida privada em Portugal","volume-title":"A \u00e9poca contempor\u00e2nea","volume":"3","author":"VAQUINHAS Irene","year":"2011"},{"key":"ref76","series-title":"Cholera, chloroform, and the science of medicine: a life of John Snow","author":"VINTEN-JOHANSEN Peter","year":"2003"}],"container-title":["Hist\u00f3ria, Ci\u00eancias, Sa\u00fade-Manguinhos"],"original-title":[],"link":[{"URL":"http:\/\/www.scielo.br\/pdf\/hcsm\/v21n2\/0104-5970-hcsm-21-2-0687.pdf","content-type":"unspecified","content-version":"vor","intended-application":"similarity-checking"}],"deposited":{"date-parts":[[2017,5,27]],"date-time":"2017-05-27T20:44:21Z","timestamp":1495917861000},"score":1,"resource":{"primary":{"URL":"http:\/\/www.scielo.br\/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0104-59702014000200687&lng=pt&tlng=pt"}},"subtitle":[],"short-title":[],"issued":{"date-parts":[[2014,6]]},"references-count":76,"journal-issue":{"issue":"2","published-print":{"date-parts":[[2014,6]]}},"alternative-id":["S0104-59702014000200687"],"URL":"https:\/\/doi.org\/10.1590\/s0104-59702014000200012","relation":{},"ISSN":["0104-5970"],"issn-type":[{"value":"0104-5970","type":"electronic"}],"subject":[],"published":{"date-parts":[[2014,6]]}}}