{"status":"ok","message-type":"work","message-version":"1.0.0","message":{"indexed":{"date-parts":[[2026,9,21]],"date-time":"2026-09-21T20:07:21Z","timestamp":1790021241089,"version":"4.0.1"},"reference-count":87,"publisher":"Instituto Nacional de Salud (Colombia)","issue":"3","license":[{"start":{"date-parts":[[2026,8,20]],"date-time":"2026-08-20T00:00:00Z","timestamp":1787184000000},"content-version":"unspecified","delay-in-days":0,"URL":"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by\/4.0"}],"content-domain":{"domain":["revistabiomedica.org"],"crossmark-restriction":false},"short-container-title":["Biomed."],"abstract":"<jats:p>La frecuencia de la tos ferina fue controlada en varios pa\u00edses con la vacunaci\u00f3n, aunque ha reemergido en las \u00faltimas d\u00e9cadas. Poco se sabe de la historia de esta enfermedad en Colombia; este trabajo resume la historia de la tos ferina en el pa\u00eds desde un enfoque poblacional.Las evidencias sugieren que la tos ferina apareci\u00f3 hacia finales del siglo XV en Persia, y desde esa \u00e9poca ha sido end\u00e9mica, especialmente entre los menores de edad. Al territorio colombiano debi\u00f3 llegar durante el siglo XVIII o a inicios del XIX. En Colombia, se han presentado importantes epidemias, en especial antes de que existiera la vacuna contra Bordetella pertussis. Las epidemias m\u00e1s importantes tuvieron lugar en Bogot\u00e1 (1814) y en Cajic\u00e1 (1922). La vacunaci\u00f3n fue muy efectiva en la segunda mitad del siglo XX, aunque hubo brotes entre las poblaciones no vacunadas de las zonas rurales y entre los ind\u00edgenas de diversos lugares del pa\u00eds. Actualmente, la tos ferina es una amenaza para Colombia por los casos tra\u00eddos del exterior o en personas sin vacunar.<\/jats:p>","DOI":"10.7705\/biomedica.8075","type":"journal-article","created":{"date-parts":[[2026,9,1]],"date-time":"2026-09-01T13:09:31Z","timestamp":1788268171000},"page":"348-363","update-policy":"https:\/\/doi.org\/10.7705\/crossmark","source":"Crossref","is-referenced-by-count":0,"title":["Historia de la tos ferina en Colombia: muertes infantiles end\u00e9micas, brotes y epidemias","History of whooping cough in Colombia: Endemic infant deaths, outbreaks and epidemics"],"prefix":"10.7705","volume":"46","author":[{"ORCID":"https:\/\/orcid.org\/0000-0001-9579-1463","authenticated-orcid":false,"given":"\u00c1lvaro J.","family":"Idrovo","sequence":"first","affiliation":[{"name":"Departamento de Salud P\u00fablica, Escuela de Medicina, Universidad Industrial de Santander, Bucaramanga, Colombia"}],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]},{"ORCID":"https:\/\/orcid.org\/0000-0002-4838-2226","authenticated-orcid":false,"given":"Claudia","family":"Amaya-Castellanos","sequence":"additional","affiliation":[{"name":"Departamento de Salud P\u00fablica, Escuela de Medicina, Universidad Industrial de Santander, Bucaramanga, Colombia"}],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]},{"ORCID":"https:\/\/orcid.org\/0000-0001-7084-6405","authenticated-orcid":false,"given":"Silvana","family":"Zapata-Bedoya","sequence":"additional","affiliation":[{"name":"Organizaci\u00f3n Panamericana de la Salud, Medell\u00edn, Colombia"}],"role":[{"vocabulary":"crossref","role":"author"}]}],"member":"4444","published-online":{"date-parts":[[2026,8,20]]},"reference":[{"key":"167189","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Armus D. Disease\/health\/medicine\/history: On the consolidation of a subfield of study. Latin Am Res Rev. 2019;54:1065-71. https:\/\/doi.org\/10.25222\/larr.1102","DOI":"10.25222\/larr.1102"},{"key":"167190","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Armus D. Historia\/historia de la enfermedad\/historia de la salud p\u00fablica. Rev Chile Salud P\u00fablica. 2012;16:264-71.","DOI":"10.5354\/0717-3652.2012.23164"},{"key":"167191","unstructured":"Idrovo AJ. Epidemias, endemias y conglomerados: conceptos b\u00e1sicos. Revista de la Facultad de Medicina. 2000;48:175-80."},{"key":"167192","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Stark E. The epidemic as a social event. Int J Health Serv. 1977;7:681-705. https:\/\/doi.org\/10.2190\/RKRQ-WV6E-DV53-VATT","DOI":"10.2190\/RKRQ-WV6E-DV53-VATT"},{"key":"167193","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Locht C. Pertussis before, during and after Covid-19. EMBO Mol Med. 2025;17:594-8. https:\/\/doi.org\/10.1038\/s44321-025-00199-2","DOI":"10.1038\/s44321-025-00199-2"},{"key":"167194","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Castro Mart\u00ednez X. An\u00e1lisis epidemiol\u00f3gico de la tos ferina en Colombia, hasta la semana epidemiol\u00f3gica 52 de 2024 Bol Epidem Sem. 2025;2:3-6. https:\/\/doi.org\/10.33610\/23576189.2025.02","DOI":"10.33610\/23576189.2025.02"},{"key":"167195","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Safan M, Kretzschmar M, Hadeler KP. Vaccination based control of infections in SIRS models with reinfection: Special reference to pertussis. J Math Biol. 2013;67:1083-110. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s00285-012-0582-1","DOI":"10.1007\/s00285-012-0582-1"},{"key":"167196","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Broutin H, Viboud C, Grenfell BT, Miller MA, Rohani P. Impact of vaccination and birth rate on the epidemiology of pertussis: A comparative study in 64 countries. Proc Biol Sci. 2010;277:3239-45. https:\/\/doi.org\/10.1098\/rspb.2010.0994","DOI":"10.1098\/rspb.2010.0994"},{"key":"167197","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Lima M, Estay SA, Fuentes R, Rubilar P, Broutin H, Chowell-Puente G. Whooping cough dynamics in Chile (1932-2010): Disease temporal fluctuations across a north-south gradient. BMC Infect Dis. 2015;15:590. https:\/\/doi.org\/10.1186\/s12879-015-1292-2","DOI":"10.1186\/s12879-015-1292-2"},{"key":"167198","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Weston R. Whooping cough: A brief history to the 19th century. Can Bull Med Hist. 2012;29:329-49. https:\/\/doi.org\/10.3138\/cbmh.29.2.329","DOI":"10.3138\/cbmh.29.2.329"},{"key":"167199","unstructured":"Galassi FM, Varotto E, Martini M. The history of pertussis: From an ancient scourge to a contemporary health burden. J Prev Med Hyg. 2024;64:E507-11. https:\/\/doi.org\/10.15167\/2421-4248\/jpmh2023.64.4.3163"},{"key":"167200","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Th\u00e8ves C, Senescau A, Vanin S, Keyser C, Ricaut FX, Alekseev AN, et al. Molecular identification of bacteria by total sequence screening: Determining the cause of death in ancient human subjects. PLoS One. 2011;6:e21733. https:\/\/doi.org\/10.1371\/journal.pone.0021733","DOI":"10.1371\/journal.pone.0021733"},{"key":"167201","unstructured":"Guiso N. Histoire de la coqueluche. Med Therap Ped. 2006;9:135-7."},{"key":"167202","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Versteegh FG, Schellekens JF, Fleer A, Roord JJ. Pertussis: A concise historical review including diagnosis, incidence, clinical manifestations and the role of treatment and vaccination in management. Rev Res Med Microbiol. 2005;16:79-89. https:\/\/doi.org\/10.1097\/01.revmedmi.0000175933.85861.4e","DOI":"10.1097\/01.revmedmi.0000175933.85861.4e"},{"key":"167203","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Hamidou Soumana I, Linz B, Harvill ET. Environmental origin of the genus Bordetella. Front Microbiol. 2017;8:28. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fmicb.2017.00028","DOI":"10.3389\/fmicb.2017.00028"},{"key":"167204","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Diavatopoulos DA, Cummings CA, Schouls LM, Brinig MM, Relman DA, Mooi FR. Bordetella pertussis, the causative agent of whooping cough evolved from a distinct human-associated lineage of B. bronchisetica. PLoS Pathog. 2005;1:e45. https:\/\/doi.org\/10.1371\/journal.ppat.0010045","DOI":"10.1371\/journal.ppat.0010045"},{"key":"167205","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Aslanabadi A, Ghabili K, Shad K, Khalili M, Sajadi MM. Emergence of whooping cough: Notes from three early epidemics in Persia. Lancet Infect Dis. 2015;15:1480-4. https:\/\/doi.org\/10.1016\/S1473-3099(15)00292-3","DOI":"10.1016\/S1473-3099(15)00292-3"},{"key":"167206","unstructured":"Marcus AF. Trait\u00e9 de la coqueluche ou bronchit\u00e9 \u00e9pid\u00e9mique: son diagnostique, sa nature et son traitement. Paris: Chez Gagon et \u00e0 Strasbourg Chez Amand; 1821."},{"key":"167207","unstructured":"de Baillou G. Pharos medicorum. Hoc est cautiones, animadversiones et observationes practicae. Ex operibus Guilielmi Ballonii. Paris: Joannem d\u2019Houry; 1673."},{"key":"167208","unstructured":"Goodall E. A French epidemiologist of the sixteenth century. Ann Med Hist. 1935;7:409-27."},{"key":"167209","unstructured":"Ch\u00e9reau A. Les ordonnances faites et publi\u00e9e \u00e0 son de trompe par les carrefours de ceste ville de Paris pour \u00e9viter le dangier de peste 1531 pr\u00e9c\u00e9d\u00e9es d\u2019une \u00e9tude sur les \u00e9pid\u00e9mies Parisienne. Paris: Willem Lyon; 1873."},{"key":"167210","unstructured":"De Villalba y Guitarte J. Epidemiolog\u00eda espa\u00f1ola o historia cronol\u00f3gica de las pestes, contagios, epidemias, epizootias que han acaecido en Espa\u00f1a desde la venida de los cartagineses hasta el a\u00f1o 1801. Madrid: Imprenta de D. Fermin Villalpando; 1803. p. 117."},{"key":"167211","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cama\u00f1o Puig R, Barriendos Vallv\u00e9 M, Faus Gaband\u00e9 F. El gran catharro de 1580 \u00bfgripe o pertussis? Asclepio. 2005;57:45-58. https:\/\/doi.org\/10.3989\/asclepio.2005.v57.i2.57","DOI":"10.3989\/asclepio.2005.v57.i2.57"},{"key":"167212","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Harris B. Public health, nutrition, and the decline of mortality: The McKeown thesis revisited. Soci Hist Med. 2004;17:379-407. https:\/\/doi.org\/10.1093\/shm\/17.3.379","DOI":"10.1093\/shm\/17.3.379"},{"key":"167213","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Malvido E. La epidemiolog\u00eda, una propuesta para explicar la despoblaci\u00f3n americana. Rev Indias. 2003;63:65-78. https:\/\/doi.org\/10.3989\/revindias.2003.i227.552","DOI":"10.3989\/revindias.2003.i227.552"},{"key":"167214","unstructured":"Guerra F. Epidemiolog\u00eda americana y filipina. 1492-1898. Madrid: Ministerio de Sanidad y Consumo; 1999."},{"key":"167215","unstructured":"Willis T. Dr. Willis\u2019s practice of physick, being the whole works of that renowned physician. London: T. Dring, C. Harper, and J. Leigh; 1684."},{"key":"167216","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Lapin JH. Whooping cough. USA: Ed. Charles C. Thomas; 1943.","DOI":"10.1016\/S0022-3476(43)80095-0"},{"key":"167217","unstructured":"von Rosenstein NR. The diseases of children, and their remedies. Sparrman AE (trans.). London: T. Cadell; 1776."},{"key":"167218","unstructured":"Polo JT. Apuntes sobre las epidemias en el Per\u00fa. Colecci\u00f3n Bicentenario del Per\u00fa. Lima: Universidad Cient\u00edfica del Sur; 2022."},{"key":"167219","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Laval E. Contribuci\u00f3n a la historia de la coqueluche en Chile. Siglo XIX. Rev Chil Infect. 2010;27:351-5. https:\/\/doi.org\/10.4067\/S0716-10182010000500013","DOI":"10.4067\/S0716-10182010000500013"},{"key":"167220","unstructured":"Ducci MA. Epidemias, pestes y plagas de Chile. Columbia: Alma Mater Publishing; 2020."},{"key":"167221","unstructured":"Schmitt RC, Nordyke EC. Death in Hawai\u2019i: The epidemics of 1848-1849. Hawaiian J Hist. 2001;35:1-13."},{"key":"167222","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Navarro Borges J. Coqueluche e mortalidade infantil em Paranagu\u00e1 (1855-1858). Rev NUPEM. 2021;13:173-90. https:\/\/doi.org\/10.33871\/nupem.2021.13.30.173-190","DOI":"10.33871\/nupem.2021.13.30.173-190"},{"key":"167223","unstructured":"Siqueira MTAD. Sa\u00fade e doen\u00e7a na Prov\u00edncia do Paran\u00e1 (1853-1889) (tesis). Curitiba: Universidade Federal do Paran\u00e1; 1989."},{"key":"167224","unstructured":"Auchier G. Contribution a l\u2019etude du traitement de la coqueluche. Paris: Le Fran\u00e7ois; 1920."},{"key":"167225","unstructured":"Feo Parrondo F. Epidemia de coqueluche (tos ferina) en 1910 en Villardefrades (Valladolid). Pap Geogr. 2010;51-52:329-36."},{"key":"167226","unstructured":"Mart\u00edn Arquellada A. Tratamiento higi\u00e9nico y farmacol\u00f3gico de la coqueluche. Madrid: Enrique Teodoro y Alonso; 1910. p.29."},{"key":"167227","unstructured":"Botey Sobrado AM. La tard\u00eda epidemia de influenza o gripe \u2018espa\u00f1ola\u2019 y sus desenlaces en Costa Rica (1918-1920). American\u00eda Rev Estud Latinoam. 2017;6:77-109."},{"key":"167228","unstructured":"Bordet J, Gengou O. Le microbe de la coqueluche. Ann Inst Pasteur (Paris). 1906;20:48-68."},{"key":"167229","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Klein NP. Licensed pertussis vaccines in the United States. Hum Vaccin Immunother. 2014;10:2684-90. https:\/\/doi.org\/10.4161\/hv.29576","DOI":"10.4161\/hv.29576"},{"key":"167230","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cherry JD. The history of pertussis (whooping cough); 1906-2015: Facts, myths, and misconceptions. Curr Epidemiol Rep. 2015;2:120-30. https:\/\/doi.org\/10.1007\/s40471-015-0041-9","DOI":"10.1007\/s40471-015-0041-9"},{"key":"167231","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cueto M, Palmer S. Medicine and public health in Latin America. Cambridge: Cambridge University Press; 2015. p. 221.","DOI":"10.1017\/CBO9781139152174"},{"key":"167232","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cueto M, Brown TM, Fee E. The World Health Organization. A history. Cambridge: Cambridge University Press; 2019. p. 190-3.","DOI":"10.1017\/9781108692878"},{"key":"167233","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cherry JD. Adult pertussis in the pre- and post-vaccine eras: Lifelong vaccine-induced immunity? Exp Rev Vac. 2014;13:1073-80. https:\/\/doi.org\/10.1586\/14760584.2014.935765","DOI":"10.1586\/14760584.2014.935765"},{"key":"167234","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Pinell-McNamara VA, Acosta AM, Pedreira M, Carvalho AF, Pawloski L, Tondella M, et al. Expanding pertussis epidemiology in 6 Latin American countries through the Latin American Pertussis Project. Emerg Infect Dis. 2017;23(Supl. 1):S94-S100. https:\/\/doi.org\/10.3201\/eid2313.170457","DOI":"10.3201\/eid2313.170457"},{"key":"167235","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Grenfell B. Boosting understanding of pertussis outbreaks. Proc Nat Acad Sci. 2011;108:7279-80. https:\/\/doi.org\/10.1073\/pnas.110340810","DOI":"10.1073\/pnas.1103408108"},{"key":"167236","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Ring N, Abrahams JS, Bagby S, Preston A, MacArthur I. How genomics is changing what we know about the evolution and genome of Bordetella pertussis. Adv Exp Med Biol. 2019:1183:1-17. https:\/\/doi.org\/10.1007\/5584_2019_401","DOI":"10.1007\/5584_2019_401"},{"key":"167237","unstructured":"Ib\u00e1\u00f1ez PM. Memorias para la historia de la medicina en Santaf\u00e9 de Bogot\u00e1. Segunda edici\u00f3n. Bogot\u00e1: Universidad Nacional de Colombia; 1968."},{"key":"167238","unstructured":"Fundaci\u00f3n Misi\u00f3n Colombia. Historia de Bogot\u00e1. Tomo I \u2013 Siglo XIX. Bogota: Salvat Editores; 1989."},{"key":"167239","unstructured":"Zerda L. Tratamiento de la coqueluche por inhalaciones fenicadas. Rev Med. 1875;3:274."},{"key":"167240","unstructured":"Cajiao L. Estudio general de la tos ferina y su nuevo tratamiento por la vacunaci\u00f3n. Bogot\u00e1: Arboleda y Valencia; 1916."},{"key":"167241","unstructured":"M\u00e1rquez G. Epidemia de tos ferina y un concepto sobre el resultado de la aplicaci\u00f3n de la vacuna pertussis. Rev Med. 1920;38:46-61."},{"key":"167242","unstructured":"Ospina V\u00e1squez L. Industria y protecci\u00f3n en Colombia, 1810-1930. Bogot\u00e1: La Oveja Negra; 1955. p. 300-17."},{"key":"167243","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Rausch J. La pandemia de la gripa espa\u00f1ola de 1918 en Colombia: una percepci\u00f3n del impacto de un fen\u00f3meno mundial en un pa\u00eds neutral durante la Gran Guerra. HiSTOReLo. Rev Hist Reg Loc. 2021;13:183-206. https:\/\/doi.org\/10.15446\/historelo.v13n27.93272","DOI":"10.15446\/historelo.v13n27.93272"},{"key":"167244","unstructured":"Abel C. Health care in Colombia c.1920-c.1950. A preliminary analysis. London: Institute of Latin American Studies; 1994."},{"key":"167245","unstructured":"Gallo V\u00e9lez \u00d3, M\u00e1rquez Valderrama J. La mortalidad infantil y la medicalizaci\u00f3n de la infancia. El caso de Titirib\u00ed, Antioquia, 1910-1950. Revista Historia y Sociedad. 2011;20:87-105."},{"key":"167246","unstructured":"Velasco Cabrera B. La sanidad en Colombia. Bol Of Sanit Panam. 1938;17:191-201."},{"key":"167247","unstructured":"Cruz PE. La sanidad en Colombia. Bol Ofic Sanit Panam. 1948;27:806-13."},{"key":"167248","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Arango-\u00dasuga C, Ochoa J, Le\u00f3n A, Hincapi\u00e9-Palacio D. Historical trends in mortality from \u201colder\u201d vaccine-preventable diseases, Colombia: Implications for elimination and control. Public Health. 2022;213:157-62. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.puhe.2022.09.020","DOI":"10.1016\/j.puhe.2022.09.020"},{"key":"167249","unstructured":"Bustamante ME. Los primeros cincuenta a\u00f1os de la Oficina Sanitaria Panamericana. Bol Of Sanit Panam. 1952;33:471-530."},{"key":"167250","unstructured":"S\u00e1nchez Avella LA, de la Cruz Paris J. XVIII Conferencia: Tos ferina. Revista de la Facultad de Medicina. 1958;26:679-92."},{"key":"167251","unstructured":"Mayor Mora A, Arias A, Menjura FH. Cruzada interminable por la ni\u00f1ez colombiana- Historia del Programa Ampliado de Inmunizaciones -PAI- en Colombia, 1979-2009. Bogot\u00e1: Ministerio de la Protecci\u00f3n Social, Organizaci\u00f3n Panamericana de la Salud; 2010."},{"key":"167252","unstructured":"Romero A. Historia de la salud p\u00fablica y la epidemiolog\u00eda en Colombia. Medell\u00edn: Universidad de Antioquia; 1999."},{"key":"167253","unstructured":"Jim\u00e9nez Pe\u00f1a OM. La transici\u00f3n sanitaria en Colombia (1946-2001) (tesis). Alicante: Universidad de Alicante; 2014."},{"key":"167254","unstructured":"Ruiz MH. Informe de brote de tos ferina en Barbosa. Bol Epidem Antioquia. 1982;7:7-8."},{"key":"167255","unstructured":"Maya JR. Dos brotes de tos ferina en \u00e1rea rural de Dabeiba (Ant.). Bol Epidem Antioquia. 1982;7:28."},{"key":"167256","unstructured":"Gonz\u00e1lez SA. Tos ferina en Valdivia. Bol Epidem Antioquia. 1982;7:31-2."},{"key":"167257","unstructured":"Arbel\u00e1ez S, Ram\u00edrez R, Jaramillo C, De los R\u00edos J. Tos ferina en Antioquia. 1982. Bol Epidem Antioquia. 1982;7:60-3."},{"key":"167258","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"G\u00f3mez-Arias RD, Bonmati AN, Pereyra-Zamora P, Rodr\u00edguez-Ospina FL, Agudelo-Londo\u00f1o SM. Mortalidad evitable y pol\u00edticas en salud. Colombia, 1985-2002. Colomb Med. 2009;40:373-86. https:\/\/doi.org\/10.25100\/cm.v40i4.668","DOI":"10.25100\/cm.v40i4.668"},{"key":"167259","unstructured":"P\u00e9rez C\u00e1rdenas JE. Los indicios de reemergencia de la tos ferina en Colombia requieren de medidas de prevenci\u00f3n m\u00e1s efectivas. Biosalud. 2012;11:5-6."},{"key":"167260","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Cardona D, Garz\u00f3n MO, Calle M, Agudelo MC, Segura A. Tendencia de la mortalidad y la morbilidad por tos ferina en Colombia, 2002-2012. Biom\u00e9dica. 2016;36:397-405. https:\/\/doi.org\/10.7705\/biomedica.v36i3.3117","DOI":"10.7705\/biomedica.v36i3.3117"},{"key":"167261","unstructured":"Ulloa-Virg\u00fcez AP. Comportamiento epidemiol\u00f3gico de la vigilancia de tos ferina en Colombia, 2012. Inf Quin Epidemiol Nac. 2014;19:187-98."},{"key":"167262","unstructured":"Ulloa-Virg\u00fcez AP. Comportamiento epidemiol\u00f3gico de la tos ferina en Colombia. Rev Cuba Med Gen Int. 2015;31:42-51."},{"key":"167263","unstructured":"Arrubla Villa M, Cardona Escobar L, Sanabria Gonz\u00e1lez W. Caracterizaci\u00f3n epidemiol\u00f3gica de la situaci\u00f3n de tos ferina en la ciudad de Medell\u00edn, enero-septiembre 2012 (tesis). Medell\u00edn: Universidad CES; 2012."},{"key":"167264","unstructured":"Mor\u00f3n Duarte LS, C\u00e1rdenas IM, Gracia M, Moreno J, Campo Carey A. Brote de tos ferina en un asentamiento ind\u00edgena del municipio de Pueblo Bello, Cesar, 2006. Inf Quin Epidemiol Nac. 2008;13:33-43."},{"key":"167265","unstructured":"Nieves Pe\u00f1a O, Rodr\u00edguez Garz\u00f3n HW. Informe de un brote de tos ferina ocurrido en la comunidad ind\u00edgena hitn\u00fc del municipio de Arauca. 2009. Arauca: Unidad Administrativa Especial de Salud de Arauca; 2009."},{"key":"167266","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Castro Mart\u00ednez X, Hern\u00e1ndez Londo\u00f1o CA, Mu\u00f1oz Lozada CM. Tos ferina en una poblaci\u00f3n ind\u00edgena en la Sierra Nevada de Santa Marta, Colombia, 2022. Am J Field Epidemiol. 2024;1:1-9. https:\/\/doi.org\/10.59273\/ajfe.v2i1.8411","DOI":"10.59273\/ajfe.v2i1.8411"},{"key":"167267","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Carrasquilla G, Porras A, Mart\u00ednez S, DeAntonio R, Devadiga R, C\u00e1ceres DC, et al. Incidence and mortality of pertussis disease in infants <12 months of age following introduction of pertussis maternal universal mass vaccination in Bogot\u00e1, Colombia. Vaccine. 2020;38:7384-92. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.vaccine.2020.07.046","DOI":"10.1016\/j.vaccine.2020.07.046"},{"key":"167268","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Razai MS, Berendes S, Nagraj S, Oakeshott P, Khalil A. As whooping cough rates rise, we urgently need to increase maternal vaccination rates. Br Med J. 2024;385:q1289. https:\/\/doi.org\/10.1136\/bmj.q1289","DOI":"10.1136\/bmj.q1289"},{"key":"167269","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Jenkinson D. Better recognition of whooping cough in older people. Br Med J. 2024;385:q1190. https:\/\/doi.org\/10.1136\/bmj.q1190","DOI":"10.1136\/bmj.q1190"},{"key":"167270","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Hincapi\u00e9 D, Acevedo M, Hoyos MC, Ochoa J, Gonz\u00e1lez C, P\u00e9rez PA, et al. Serovigilancia de enfermedades prevenibles por vacunaci\u00f3n: una mirada desde la experiencia con la tosferina. Biom\u00e9dica. 2019;39(Supl. 2):130-43. https:\/\/doi.org\/10.7705\/biomedica.v39i4.4181","DOI":"10.7705\/biomedica.v39i4.4181"},{"key":"167271","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Doocy S, Page KR, De la Hoz F, Spiegel P, Beyrer C. Venezuelan migration and the border health crisis in Colombia and Brazil. J Migr Hum Sec. 2019;7:79-91. https:\/\/doi.org\/10.1177\/2331502419860138","DOI":"10.1177\/2331502419860138"},{"key":"167272","doi-asserted-by":"crossref","unstructured":"Moreno-Montoya J, Ballesteros SM, Rojas-Sotelo JC, Bocanegra Cervera CL, Barrera-L\u00f3pez P, De la Hoz-Valle J. Impact of the COVID-19 pandemic on routine childhood immunization in Colombia. Arch Dis Child. 2022;107:e4. https:\/\/doi.org\/10.1136\/archdischild-2021-321792","DOI":"10.1136\/archdischild-2021-321792"},{"key":"167273","unstructured":"Rosenberg CE. What is an epidemic? AIDS in historical perspective. Daedalus. 1989;118:1-17."},{"key":"167274","unstructured":"Ari\u00e8s P. Centuries of childhood: A social history of family life. New York: Vintage; 1962."},{"key":"167275","unstructured":"Olaya I. El discurso eugen\u00e9sico en la construcci\u00f3n de la infancia como saber social trasnacional en Am\u00e9rica Latina (1916-1942). En: Gonz\u00e1lez Leandri R, Gonz\u00e1lez Bernaldo de Quir\u00f3s P (organizadores). Perspectivas hist\u00f3ricas de la cohesi\u00f3n social y la desigualdad en Am\u00e9rica Latina, Siglos XIX-XX. Madrid: Silex; 2020. p. 105-45."}],"container-title":["Biom\u00e9dica"],"original-title":[],"link":[{"URL":"https:\/\/revistabiomedica.org\/index.php\/biomedica\/article\/download\/8075\/5924","content-type":"application\/pdf","content-version":"vor","intended-application":"text-mining"},{"URL":"https:\/\/revistabiomedica.org\/index.php\/biomedica\/article\/download\/8075\/5924","content-type":"unspecified","content-version":"vor","intended-application":"similarity-checking"}],"deposited":{"date-parts":[[2026,9,21]],"date-time":"2026-09-21T19:28:08Z","timestamp":1790018888000},"score":1,"resource":{"primary":{"URL":"https:\/\/revistabiomedica.org\/index.php\/biomedica\/article\/view\/8075"}},"subtitle":[],"short-title":[],"issued":{"date-parts":[[2026,8,20]]},"references-count":87,"journal-issue":{"issue":"3","published-online":{"date-parts":[[2026,8,20]]}},"URL":"https:\/\/doi.org\/10.7705\/biomedica.8075","relation":{},"ISSN":["2590-7379","0120-4157"],"issn-type":[{"value":"2590-7379","type":"electronic"},{"value":"0120-4157","type":"print"}],"subject":[],"published":{"date-parts":[[2026,8,20]]},"assertion":[{"value":"2026-08-20","order":2,"name":"published","label":"Published","group":{"name":"publication_history","label":"Publication History"}},{"value":"Yes","order":0,"name":"peer_reviewed","label":"Peer Reviewed","group":{"name":"peer_review","label":"Peer Review"}},{"value":"Instituto Nacional de Salud","name":"publisher","label":"This article is maintained by"},{"value":"Biomedica","name":"journaltitle","label":"Journal Title"},{"value":"Rese\u00f1a hist\u00f3rica","name":"content_type","label":"Content Type"}]}}